गर्भाच्या निर्मितीत आईकडून मिळणाऱ्या योगदानाला मातृज भाव म्हटले जाते. चरक संहितेत याला प्रामुख्याने बाळाच्या नाजूक आणि मऊ अवयवांच्या रचनेशी जोडले गेले आहे.

हृदय, नाभी, त्वचा, मेद (चरबी), रक्त, मांस, मूत्राशय, ओटीपोट, यकृत (लिव्हर), प्लीहा (स्प्लीन), स्वादुपिंड, मूत्रपिंड (किडनी), आतडी आणि गुदाशय यांसारख्या अवयवांना मातृज भावाशी जोडले आहे.

आईचे स्त्रीबीज बाळाच्या अर्ध्या DNA चे योगदान देते. गरोदरपणात आईचे शरीर, गर्भाशय आणि प्लेसेंटा बाळाला विकासासाठी आवश्यक पोषण आणि सुरक्षित वातावरण पुरवतात.

गर्भाच्या निर्मितीत वडिलांकडून मिळणाऱ्या योगदानाला पितृज भाव म्हणतात. चरक संहितेत याला बाळाच्या प्रामुख्याने स्थिर आणि मजबूत अवयव तसेच सांगाड्याशी जोडले गेले आहे.

केस, दात, नखे, दाढी-मिशा, हाडे, शिरा, स्नायू, धमन्या आणि प्रजनन क्षमतेशी जोडलेले काही गुण पितृज भावात समाविष्ट केले आहेत.

वडिलांचे शुक्राणू देखील बाळाच्या अर्ध्या DNA चे योगदान देते. त्यामुळे बाळाच्या निर्मितीत आई आणि वडील दोघांचेही समान जैविक महत्त्व आहे.

चरकांच्या आध्यात्मिक दृष्टिकोनानुसार गर्भात प्रवेश करणाऱ्या आत्म्याशी जोडलेल्या भावाला आत्मज भाव म्हणतात. हा भाव केवळ आई किंवा वडिलांकडून मिळत नाही. तो आत्म्याचा स्वतःचा प्रवास, पूर्वसंस्कार आणि स्वतःच्या चेतनेशी संबंधित मानला जातो.

ज्ञान, मन, इंद्रिये, प्राण, प्रेरणा, धारणा, आवाज, वर्ण (रंग), सुख-दुःखाची अनुभूती, इच्छा, धैर्य, बुद्धी, अहंकार, चेतना, स्मृती आणि आयुर्मान आत्मज भावाशी जोडले गेले आहेत.

एकाच आई-वडिलांची मुलेही स्वभाव, आवडीनिवडी आणि क्षमतेमध्ये वेगळी असू शकतात. प्रत्येक बाळाची स्वतःची एक वेगळी ओळख असते.

जो आहार, सवयी आणि जीवनशैली शरीर तसेच मनाला अनुकूल झाली आहे, त्याला आयुर्वेदात सात्म्य म्हणतात. त्यातून मिळणाऱ्या आधाराला सात्म्यज भाव म्हटले जाते.

आरोग्य, उत्साह, इंद्रियांचे स्वास्थ्य, प्रजनन क्षमता, आनंदी स्वभाव आणि निरोगी वर्ण यांसारखे गुण सात्म्यज भावाशी जोडले आहेत.

हा विचार जीवनशैली, शरीराची अनुकूलता आणि सभोवतालच्या वातावरणाशी जोडलेला आहे. आहार, झोप, व्यायाम, ताणतणाव आणि इतर पर्यावरणीय बाबी आईच्या आरोग्यावर आणि बाळाच्या शारीरिक विकासावर (Epigenetics) परिणाम करू शकतात.

आयुर्वेदात पचलेल्या आहारातून शरीराला मिळणाऱ्या पोषक तत्त्वांना रस म्हटले जाते. या पोषणातून गर्भाला मिळणाऱ्या आधाराला रसज भाव म्हणतात.

शरीराची रचना, वाढ, तृप्ती, पुष्टी आणि उत्साह हे रसज भावाशी जोडले आहेत.

आईच्या आहारातील पोषक घटक प्लेसेंटा आणि नाळेद्वारे बाळापर्यंत पोहोचतात आणि त्याच्या विकासाला पोषण देतात.

मन आणि मानसिक प्रवृत्तींशी जोडलेल्या आधाराला सत्वज भाव म्हणतात. चरकांनुसार प्रत्येक व्यक्तीमध्ये हे गुण वेगवेगळ्या प्रमाणात प्रकट होतात.

भक्ती, मोह, स्वच्छता, क्रोध, तंद्री, चिडचिडपणा, सौम्यता, गांभीर्य, चंचलता, त्याग, शौर्य, भीती, उग्रता आणि ईर्ष्या यांसारख्या मानसिक प्रवृत्ती सत्वज भावाशी जोडल्या गेल्या आहेत.

बाळाचा स्वभाव कोणत्याही एका विचाराने किंवा घटनेने ठरत नाही. त्यात जीन्स, मेंदूचा विकास, जन्मजात प्रवृत्ती आणि पुढे मिळणारे कौटुंबिक वातावरण—या सर्वांचे योगदान असते. गरोदरपणात शांत आणि आश्वासक वातावरण आईच्या मानसिक आरोग्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.