ગર્ભના સર્જનમાં માતા તરફથી મળતા યોગદાનને માતૃજ ભાવ કહેવામાં આવે છે. ચરક સંહિતામાં તેને બાળકના મુખ્યત્વે નાજુક અને મૃદુ અવયવોની રચના સાથે જોડવામાં આવ્યો છે.

હૃદય, નાભિ, ત્વચા, મેદ, લોહી, માંસ, મૂત્રાશય, પેઢું, યકૃત, બરોળ, સ્વાદુપિંડ, મૂત્રપિંડ, આંતરડાં અને ગુદા જેવા અવયવોને માતૃજ ભાવ સાથે જોડવામાં આવ્યાં છે.

માતાનું અંડાણુ બાળકના અડધા DNAનું યોગદાન આપે છે. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન માતાનું શરીર, ગર્ભાશય અને પ્લેસેન્ટા બાળકને વિકાસ માટે જરૂરી પોષણ અને સુરક્ષિત વાતાવરણ પૂરું પાડે છે.

ગર્ભના સર્જનમાં પિતા તરફથી મળતા યોગદાનને પિતૃજ ભાવ કહેવામાં આવે છે. ચરક સંહિતામાં તેને બાળકના મુખ્યત્વે સ્થિર અને મજબૂત અંગો તથા માળખા સાથે જોડવામાં આવ્યો છે.

વાળ, દાંત, નખ, દાઢી-મૂછ, હાડકાં, શિરાઓ, સ્નાયુઓ, ધમનીઓ અને પ્રજનનક્ષમતા સાથે જોડાયેલા કેટલાક ગુણોને પિતૃજ ભાવમાં સમાવ્યાં છે.

પિતાનું શુક્રાણુ પણ બાળકના અડધા DNAનું યોગદાન આપે છે. એટલે બાળકના સર્જનમાં માતા અને પિતા બંનેનું સમાન જૈવિક મહત્વ છે.

ચરકના આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિકોણ મુજબ ગર્ભમાં પ્રવેશતી આત્મા સાથે જોડાયેલા ભાવને આત્મજ ભાવ કહેવામાં આવે છે. આ ભાવ માત્ર માતા કે પિતાથી મળતો નથી. તેને આત્માની પોતાની યાત્રા, પૂર્વસંસ્કાર અને આગવી ચેતના સાથે સંબંધિત માનવામાં આવ્યો છે.

જ્ઞાન, મન, ઇન્દ્રિયો, પ્રાણ, પ્રેરણા, ધારણા, અવાજ, વર્ણ, સુખ-દુઃખની અનુભૂતિ, ઇચ્છા, ધર્યૈ, બુદ્ધિ, અહંકાર, ચેતના, સ્મૃતિ અને આયુષ્યને આત્મજ ભાવ સાથે જોડવામાં આવ્યાં છે.

એક જ માતા-પિતાનાં બાળકો પણ સ્વભાવ, પસંદગી અને ક્ષમતામાં અલગ હોઈ શકે છે. દરેક બાળક પોતાની આગવી ઓળખ ધરાવે છે.

જે આહાર, ટેવો અને જીવનશૈલી શરીર તથા મનને અનુકૂળ આવી ગયાં હોય તેને આયુર્વેદમાં સાત્મ્ય કહેવામાં આવે છે. તેમાંથી મળતા આધારને સાત્મ્યજ ભાવ કહેવાય છે.

આરોગ્ય, ઉત્સાહ, ઇન્દ્રિયોની સ્વસ્થતા, પ્રજનનક્ષમતા, આનંદી સ્વભાવ અને સ્વસ્થ વર્ણ જેવા ગુણોને સાત્મ્યજ ભાવ સાથે જોડવામાં આવ્યાં છે.

આ વિચાર જીવનશૈલી, શરીરની અનુકૂળતા અને આસપાસના વાતાવરણ સાથે જોડાય છે. આહાર, ઊંઘ, વ્યાયામ, તણાવ અને અન્ય પર્યાવરણીય બાબતો માતાના સ્વાસ્થ્ય તથા કેટલીક જીન-અભિવ્યક્તિ પ્રક્રિયાઓને અસર કરી શકે છે.

આયુર્વેદમાં પચેલા આહારથી શરીરને મળતા પોષક સારને રસ કહેવામાં આવે છે. આ પોષણથી ગર્ભને મળતા આધારને રસજ ભાવ કહેવામાં આવ્યો છે.

શરીરની રચના, વૃદ્ધિ, તૃપ્તિ, પુષ્ટિ અને ઉત્સાહને રસજ ભાવ સાથે જોડવામાં આવ્યાં છે.

માતાના આહારમાંથી મળતાં પોષક તત્ત્વો પ્લેસેન્ટા અને ગર્ભનાળ દ્વારા બાળક સુધી પહોંચે છે અને તેના વિકાસને પોષણ આપે છે.

મન અને માનસિક વૃત્તિઓ સાથે જોડાયેલા આધારને સત્વજ ભાવ કહેવામાં આવે છે. ચરક અનુસાર દરેક વ્યક્તિમાં આ ગુણો અલગ-અલગ પ્રમાણમાં પ્રગટ થાય છે.

ભક્તિ, મોહ, સ્વચ્છતા, ક્રોધ, તંદ્રા, ચીડિયાપણું, મૃદુતા, ગંભીરતા, ચંચળતા, ત્યાગ, શૌર્ય, ભય, ઉગ્રતા અને ઈર્ષા જેવી માનસિક વૃત્તિઓને સત્વજ ભાવ સાથે જોડવામાં આવી છે.

બાળકનો સ્વભાવ કોઈ એક વિચાર કે ઘટનાથી નક્કી થતો નથી. તેમાં જીન્સ, મગજનો વિકાસ, જન્મજાત પ્રકૃતિ અને આગળ મળતું પારિવારિક વાતાવરણ—બધાનું યોગદાન હોય છે. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન શાંત અને સહાયક વાતાવરણ માતાની માનસિક સુખાકારી માટે મહત્વપૂર્ણ છે.