गर्भयात्रा — ९ महिन्यांचा विकास
दर महिन्याला बाळामध्ये काय बदलते आणि आईने काय काळजी घ्यावी?
गरोदरपणाच्या प्रत्येक महिन्यात बाळाचा विकास, आईच्या शरीरातील बदल आणि आवश्यक काळजी वेगवेगळी असते. येथे पहिल्या महिन्यापासून ते जन्मापर्यंतची संपूर्ण गर्भयात्रा सोप्या भाषेत महिन्यानुसार समजून घ्या.
मासिक पाळी न आल्याने बऱ्याच महिलांना प्रेग्नेंसीची माहिती मिळते. मात्र, वैद्यकीय गणना शेवटच्या पाळीच्या पहिल्या दिवसापासून केली जाते. त्यामुळे टेस्ट पॉझिटिव्ह येईपर्यंत प्रेग्नेंसीचे साधारणपणे चार आठवडे पूर्ण झालेले असतात.

सुरुवातीच्या दोन आठवड्यांत शरीर गर्भधारणेसाठी तयार होते; अजून भ्रूण तयार झालेले नसते. तिसऱ्या आठवड्यात फलित पेशी गर्भाशयाकडे पुढे जाते आणि चौथ्या आठवड्यात त्याच्या भिंतीला जोडली जाते. यावेळी ॲम्निओटिक सॅक, योक सॅक आणि प्लेसेंटाची रचना सुरू होते.

थकवा, जास्त झोप, स्तनांमध्ये जडपणा, पोटात हलका ताण किंवा थोडे स्पॉटिंग (Spotting) होऊ शकते. सुरुवातीला कोणतीही लक्षणे न दिसणे हे देखील सामान्य असू शकते.
हा महिना बाळाच्या सुरुवातीच्या विकासासाठी खूप महत्त्वाचा असतो. इवलेसे भ्रूण आता वेगाने आकार घेऊ लागते.

मेंदू, पाठीचा कणा, हृदय आणि इतर मुख्य अवयवांची प्राथमिक निर्मिती होते. हात-पायांच्या लहान कळ्या आणि डोळे, कान व चेहऱ्याचे भाग बनू लागतात. हृदयाचे ठोके सुरू होतात, पण ते अल्ट्रासाऊंडमध्ये केव्हा दिसतील हे प्रेग्नेंसीच्या अचूक तारखेवर अवलंबून असते.
मळमळ (Nausea) किंवा उलटी, थकवा, जास्त झोप, वारंवार लघवीला जाणे, वासांबद्दल संवेदनशीलता आणि मूड स्विंग्स होऊ शकतात. मळमळ फक्त सकाळीच होईल असे नाही.
पहिल्या तिमाहीच्या अखेरीस बाळाच्या शरीराचा मूळ आकार अधिक स्पष्ट होऊ लागतो.

चेहरा, हात-पाय, बोटे आणि नखांची रचना पुढे सरकते. मुख्य अंतर्गत अवयव बनलेले असतात आणि आता त्यांचा विकास सुरू राहतो. बाळ लहान हालचाली करू शकते, परंतु आईला साधारणपणे अजून त्या जाणवत नाहीत. गिळण्याची आणि चोखण्याची प्राथमिक क्रिया विकसित होते.

मळमळ आणि थकवा हळूहळू कमी होऊ शकतो. बद्धकोष्ठता, ॲसिडिटी, डोकेदुखी, मूड बदलणे किंवा पोटाचा हलकासा फुगवटा जाणवू शकतो.
गरोदरपणाच्या दुसऱ्या तिमाहीच्या सुरुवातीला बाळाचे शरीर वेगाने वाढते आणि अनेक मातांना सुरुवातीच्या त्रासातून दिलासा मिळतो.

हाडे आणि स्नायू अधिक मजबूत होतात. चेहऱ्यावरील हावभाव, हात-पायांची हालचाल आणि चोखण्याची क्रिया विकसित होते. बाळ काही मोठ्या आवाजांवर प्रतिक्रिया देणे सुरू करू शकते.

मळमळ आणि थकवा कमी होऊ शकतो तसेच भूक आणि ऊर्जेत वाढ होऊ शकते. पोट दिसू लागते. पोटाच्या बाजूला ताण, स्तनांमध्ये बदल आणि नाक किंवा हिरड्यांमधून हलके रक्त येऊ शकते.
या महिन्यात अनेक माता पहिल्यांदाच बाळाची हालचाल अनुभवतात. सुरुवातीला हे पोटात फुलपाखरू फिरल्यासारखे किंवा छोटा बुडबुडा फुटल्यासारखे वाटू शकते.

बाळाचे ऐकण्याशी संबंधित अवयव विकसित होतात आणि ते बाहेरील आवाज ऐकू लागते. झोपण्याची आणि जागे होण्याची छोटी लय बनते. शरीरावर बारीक केस तसेच डोक्यावरचे केस आणि भुवयांचा विकास होतो.

पाठदुखी, ॲसिडिटी, पायात गोळे येणे (Cramps), त्वचेवर स्ट्रेच मार्क्स आणि पायांवर हलकी सूज येऊ शकते. शरीराचा समतोलही बदलू शकतो.
बाळाची हालचाल आता अधिक मजबूत आणि स्पष्ट होते. आई आणि कुटुंबातील ओळखीच्या आवाजांवरही ते प्रतिक्रिया देऊ शकते.

मेंदू, फुप्फुसे आणि इंद्रियांचा विकास वेगाने पुढे जातो. बाळ आवाज आणि स्पर्शावर प्रतिक्रिया देऊ शकते. डोळे हळूहळू उघडू लागतात. बाळाला उचकी आल्यासारखी लयबद्ध हालचालही जाणवू शकते.

पाठदुखी, पायात गोळे येणे, ॲसिडिटी, बद्धकोष्ठता, झोपेचा त्रास आणि हात-पायांवर हलकी सूज येऊ शकते. कधीकधी प्रसूतीच्या तयारीसाठी अनियमित ताण—ब्रॅक्सटन हिक्स कॉन्ट्रॅक्शन—देखील जाणवू शकतो.
गरोदरपणाच्या तिसऱ्या तिमाहीत बाळाचा मेंदू आणि शरीर वेगाने विकसित होते. त्याची हालचाल आता अधिक नियमित आणि शक्तिशाली जाणवू शकते.

मेंदूचा विकास वेगाने पुढे जातो. फुप्फुसे विकसित होत राहतात, पण अजून पूर्णपणे परिपक्व झालेली नसतात. बाळ डोळे उघडू आणि मिटू शकते तसेच प्रकाश आणि आवाजाला प्रतिक्रिया देते.

श्वास लागणे, ॲसिडिटी, बद्धकोष्ठता, पाठ किंवा पेल्विसमध्ये वेदना, झोपेचा त्रास आणि पायांना सूज येऊ शकते. वारंवार लघवीला जाण्याची गरजही वाढू शकते.
बाळाचे वजन आता वेगाने वाढते. गर्भाशयात जागा कमी होत जाते, तरीही बाळाची हालचाल नियमित जाणवली पाहिजे.

बाळाच्या शरीरावर चरबी वाढते, जी जन्मानंतर शरीराचे तापमान टिकवून ठेवण्यास मदत करेल. मेंदू आणि फुप्फुसे अधिक परिपक्व होतात. अनेक बाळे यादरम्यान डोके खाली (Head-down) करण्याच्या स्थितीत येऊ लागतात, पण ही स्थिती अजूनही बदलू शकते.

प्रसूतीच्या तयारीचे अनियमित ताण अधिक वेळा जाणवू शकतात. पेल्विसवर दाब, पाठदुखी, वारंवार लघवी, झोपेचा त्रास आणि हात-पायांना सूज येऊ शकते.
बाळ आता जन्मासाठी जवळजवळ तयार आहे. प्रसूतीची तारीख हा फक्त अंदाज असतो; बाळाचा जन्म त्याआधी किंवा नंतरही होऊ शकतो.

बाळाचे मुख्य अवयव जवळपास परिपक्व झालेले असतात. शरीरात चरबी आणि वजन वाढत राहते. बहुतेक बाळे जन्मासाठी डोके खाली असलेल्या स्थितीत येतात.

पेल्विसवर दाब, वारंवार लघवी, पाठदुखी, झोपेचा त्रास आणि अनियमित ताण वाढू शकतो. बाळ खाली सरकल्याने श्वास घ्यायला थोडा दिलासा मिळू शकतो. गर्भाशयाच्या तोंडावरील संरक्षक आवरण—म्युकस प्लग (Mucus plug)—निघणे, पाण्याची पिशवी फुटणे किंवा नियमित कॉन्ट्रॅक्शन्स सुरू होणे ही प्रसूती सुरू होण्याची लक्षणे असू शकतात.
Expert-picked from 5,000+, personalised to your exact pregnancy day:
Personalised daily pre-conception routine to prepare your body, mind and relationship:
Live pregnancy yoga with India's best gurus, every day till delivery.
Live pre-pregnancy yoga with India's best gurus, throughout your planning journey.
Live weekly sessions by leading specialists. Content prepared by 70+ subject experts, covering topics like:
In this Garbh Sanskar journey, your life partner will also get access to the app — experiencing the pregnancy journey together.
The journaling activities you complete during your course will be gifted to you as a beautiful e-diary after your baby's birth.
Dedicated WhatsApp support from our expert team to resolve your queries and provide proper guidance at any time during your pregnancy journey.
Use the app and guidance in the language your family is most comfortable with.