ગર્ભયાત્રા — ૯ મહિનાનો વિકાસ

દર મહિને બાળકમાં શું બદલાય છે અને માતાએ શું ધ્યાન રાખવું?

ગર્ભાવસ્થાના દરેક મહિને બાળકનો વિકાસ, માતાના શરીરમાં થતા ફેરફારો અને જરૂરી કાળજી અલગ હોય છે. અહીં પ્રથમ મહિનાથી જન્મ સુધીની સંપૂર્ણ ગર્ભયાત્રા સરળ ભાષામાં મહિના પ્રમાણે સમજો.

નોંધ: લંબાઈ અને વજન સરેરાશ અંદાજ છે. દરેક બાળકનો વિકાસ અલગ હોઈ શકે છે. તપાસ, દવા અને સારવાર માટે તમારા ડૉક્ટરની સલાહને હંમેશાં પ્રાથમિકતા આપો.
1 2 3 4 5 6 7 8 9
પ્રેગ્નેન્સીની શરૂઆત Month 1

પ્રેગ્નેન્સીની શરૂઆત

અઠવાડિયું ૧થી ૪
Overview

માસિક ન આવવાથી ઘણી મહિલાઓને પ્રેગ્નેન્સીની જાણ થાય છે. જોકે, તબીબી ગણતરી છેલ્લા માસિકના પ્રથમ દિવસથી થાય છે. એટલે ટેસ્ટ પોઝિટિવ આવે ત્યાં સુધીમાં પ્રેગ્નેન્સીનાં લગભગ ચાર અઠવાડિયાં પૂરા થઈ ગયાં હોય છે.

Baby's Development
પ્રેગ્નેન્સીની શરૂઆત

શરૂઆતના બે અઠવાડિયામાં શરીર ગર્ભધારણ માટે તૈયાર થાય છે; હજુ ભ્રૂણ બન્યું હોતું નથી. ત્રીજા અઠવાડિયે ફલિત કોષ ગર્ભાશય તરફ આગળ વધે છે અને ચોથા અઠવાડિયે તેની દીવાલ સાથે જોડાય છે. આ સમયે ગર્ભજળની કોથળી, યોક સેક અને પ્લેસેન્ટાની રચના શરૂ થાય છે.

કદ: ખસખસના દાણા જેટલું | લંબાઈ: આશરે ૨ મિલીમીટર
Changes in the Mother
પ્રેગ્નેન્સીની શરૂઆત

થાક, વધુ ઊંઘ, સ્તનમાં ભારેપણું, પેટમાં હળવું ખેંચાણ અથવા થોડું સ્પોટિંગ (Spotting) થઈ શકે છે. શરૂઆતમાં કોઈ લક્ષણ ન દેખાય તો પણ તે સામાન્ય હોઈ શકે છે.

What to Keep in Mind
ટેસ્ટ પોઝિટિવ આવે પછી ડૉક્ટરની મુલાકાતનું આયોજન કરો.
ડૉક્ટરની સલાહથી ફોલિક એસિડ શરૂ કરો; જાતે કોઈ દવા શરૂ કે બંધ ન કરો.
સંતુલિત આહાર લો, પૂરતું પાણી પીવો અને આરામ કરો.
ધુમ્રપાન, તમાકુ અને આલ્કોહોલ સંપૂર્ણ ટાળો. કેફીન રોજનું ૨૦૦ મિલિગ્રામથી ઓછું રાખો.
વધુ બ્લીડિંગ, તીવ્ર અથવા એક તરફનો પેટ દર્દ, ખભામાં દુખાવો, ચક્કર કે બેભાન થવા જેવું લાગે તો તાત્કાલિક તબીબી મદદ લો.
રોજ થોડો સમય શાંત બેસો, ઊંડા શ્વાસ લો અને પ્રાર્થના અથવા સકારાત્મક સંકલ્પથી આ નવી યાત્રાની શરૂઆત કરો.
મુખ્ય અંગોની રચનાની શરૂઆત Month 2

મુખ્ય અંગોની રચનાની શરૂઆત

અઠવાડિયું ૫થી ૮
Overview

આ મહિનો બાળકના પ્રારંભિક વિકાસ માટે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. નાનકડું ભ્રૂણ હવે ઝડપથી આકાર લેવા લાગે છે.

Baby's Development
મુખ્ય અંગોની રચનાની શરૂઆત

મગજ, કરોડરજ્જુ, હૃદય અને અન્ય મુખ્ય અંગોની પ્રારંભિક રચના થાય છે. હાથ-પગની નાની કળીઓ તથા આંખ, કાન અને ચહેરાના ભાગો બનવા લાગે છે. હૃદયના ધબકારાની શરૂઆત થાય છે, પરંતુ તે અલ્ટ્રાસાઉન્ડમાં ક્યારે દેખાશે તે પ્રેગ્નેન્સીની ચોક્કસ તારીખ પર આધારિત હોય છે.

લંબાઈ: આશરે ૧.૬ સેન્ટિમીટર | વજન: આશરે ૧ ગ્રામ
Changes in the Mother

ઉબકા કે ઊલટી, થાક, વધુ ઊંઘ, વારંવાર પેશાબ, ગંધ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા અને મૂડમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. ઉબકા માત્ર સવારે જ થાય એવું જરૂરી નથી.

What to Keep in Mind
થોડું-થોડું અને વારંવાર ખાઓ; લાંબા સમય સુધી ભૂખ્યા ન રહો.
પૂરતું પાણી પીવો અને ડૉક્ટરે સૂચવેલી પૂરક દવાઓ નિયમિત લો.
ડૉક્ટરની સલાહ પ્રમાણે જરૂરી તપાસ અને અલ્ટ્રાસાઉન્ડ કરાવો.
કાચો, અધકચરો અથવા અસુરક્ષિત ખોરાક ટાળો.
વારંવાર ઊલટી થવાથી પાણી પણ ન ટકે, બ્લીડિંગ થાય અથવા તીવ્ર પેટ દર્દ થાય તો ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો.
શરીર અને મનને પૂરતો આરામ આપો. શાંત સંગીત, સરળ ધ્યાન અને સકારાત્મક વિચારોને દિનચર્યાનો ભાગ બનાવો.
બાળકનો મૂળ આકાર સ્પષ્ટ બને છે Month 3

બાળકનો મૂળ આકાર સ્પષ્ટ બને છે

અઠવાડિયું ૯થી ૧૩
Overview

પ્રથમ તબક્કાના અંત સુધીમાં બાળકના શરીરનો મૂળ આકાર વધુ સ્પષ્ટ બનવા લાગે છે.

Baby's Development
બાળકનો મૂળ આકાર સ્પષ્ટ બને છે

ચહેરો, હાથ-પગ, આંગળીઓ અને નખની રચના આગળ વધે છે. મુખ્ય આંતરિક અંગો બની ગયાં હોય છે અને હવે તેમનો વિકાસ ચાલુ રહે છે. બાળક નાની હલનચલન કરી શકે છે, પરંતુ માતાને સામાન્ય રીતે હજી તેનો અનુભવ થતો નથી. ગળવાની અને ચૂસવાની પ્રારંભિક ક્રિયાઓ પણ વિકસે છે.

લંબાઈ: આશરે ૭.૪ સેન્ટિમીટર | વજન: આશરે ૨૫ ગ્રામ
Changes in the Mother
બાળકનો મૂળ આકાર સ્પષ્ટ બને છે

ઉબકા અને થાક ધીમે-ધીમે ઓછાં થઈ શકે છે. કબજિયાત, એસિડિટી, માથાનો દુખાવો, મૂડમાં ફેરફાર અથવા પેટનો હળવો ઊભાર અનુભવાઈ શકે છે.

What to Keep in Mind
ડૉક્ટરની સલાહ પ્રમાણે બાળકના પ્રારંભિક વિકાસની ખાસ તપાસ—એનટી સ્કેન—અને જરૂરી સ્ક્રીનિંગ કરાવો.
પ્રોટીન, આયર્ન, કેલ્શિયમ અને ફાઇબરથી ભરપૂર સંતુલિત આહાર લો.
ડૉક્ટરે સૂચવેલી પૂરક દવાઓ નિયમિત લો.
ડૉક્ટરની મંજૂરીથી હળવું ચાલવું અને સરળ કસરત કરી શકાય.
બ્લીડિંગ, તીવ્ર પેટ દર્દ અથવા સતત ઊલટી થાય તો ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો.
રોજ થોડું સકારાત્મક વાચન કરો, કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરો અને બાળકના સ્વસ્થ વિકાસ માટે શુભ સંકલ્પ કરો.
બાળકની ઝડપી વૃદ્ધિ Month 4

બાળકની ઝડપી વૃદ્ધિ

અઠવાડિયું ૧૪થી ૧૭
Overview

ગર્ભાવસ્થાના બીજા તબક્કાની શરૂઆત સાથે બાળકનું શરીર ઝડપથી વધે છે અને ઘણી માતાઓને શરૂઆતની તકલીફોમાં રાહત મળે છે.

Baby's Development
બાળકની ઝડપી વૃદ્ધિ

હાડકાં અને સ્નાયુઓ વધુ મજબૂત બને છે. ચહેરાના હાવભાવ, હાથ-પગની હલનચલન અને ચૂસવાની ક્રિયા વિકસે છે. બાળક કેટલાક ઊંચા અવાજો પર પ્રતિક્રિયા આપવાનું શરૂ કરી શકે છે.

લંબાઈ: આશરે ૧૨ સેન્ટિમીટર | વજન: આશરે ૧૫૦ ગ્રામ
Changes in the Mother
બાળકની ઝડપી વૃદ્ધિ

ઉબકા અને થાક ઓછાં થઈ શકે છે તથા ભૂખ અને ઊર્જામાં વધારો થઈ શકે છે. પેટ દેખાવા લાગે છે. પેટની બાજુમાં ખેંચાણ, સ્તનમાં ફેરફાર તથા નાક કે પેઢામાંથી હળવું લોહી આવી શકે છે.

What to Keep in Mind
પૌષ્ટિક આહાર, પૂરતું પાણી અને નિયમિત આરામ ચાલુ રાખો.
ડૉક્ટરની મંજૂરીથી ચાલવું, યોગ અથવા હળવી કસરત કરો.
દાંત અને પેઢાની સ્વચ્છતા પર ધ્યાન આપો.
હજી બાળકની હલનચલન ન અનુભવાય તો ગભરાશો નહીં; તે સામાન્ય રીતે ૧૮થી ૨૪ અઠવાડિયાં વચ્ચે અનુભવાય છે.
બ્લીડિંગ, પાણી જેવો સ્રાવ અથવા તીવ્ર દુખાવો થાય તો ડૉક્ટરને જણાવો.
સવાર-સાંજ થોડું શાંત સંગીત સાંભળો અને પતિ-પત્ની સાથે મળીને બાળક માટે પ્રેમપૂર્ણ અને આનંદમય વાતાવરણ બનાવો.
બાળકની હલનચલનનો અનુભવ Month 5

બાળકની હલનચલનનો અનુભવ

અઠવાડિયું ૧૮થી ૨૧
Overview

આ મહિને ઘણી માતાઓ પહેલી વાર બાળકની હલનચલન અનુભવે છે. શરૂઆતમાં તે પેટમાં પતંગિયું ફરતું હોય અથવા નાનો પરપોટો ફૂટતો હોય તેવી લાગી શકે છે.

Baby's Development
બાળકની હલનચલનનો અનુભવ

બાળકના સાંભળવા સંબંધિત અંગો વિકસે છે અને તે બહારના અવાજો સાંભળવા લાગે છે. ઊંઘવા અને જાગવાની નાની લય બને છે. શરીર પર બારીક વાળ તથા માથાના વાળ અને ભ્રનૂો વિકાસ થાય છે.

લંબાઈ: આશરે ૨૬.૭ સેન્ટિમીટર | વજન: આશરે ૩૫૦ ગ્રામ
Changes in the Mother
બાળકની હલનચલનનો અનુભવ

પીઠનો દુખાવો, એસિડિટી, પગમાં ખેંચાણ, ત્વચા પર સ્ટ્રેચ માર્ક્સ અને પગમાં હળવો સોજો થઈ શકે છે. શરીરનું સંતુલન પણ બદલાઈ શકે છે.

What to Keep in Mind
ડૉક્ટરની સલાહ પ્રમાણે સામાન્ય રીતે ૧૮થી ૨૨ અઠવાડિયાં દરમિયાન બાળકનાં અંગોની વિગતવાર તપાસ—એનોમલી સ્કેન—કરાવવામાં આવે છે.
યોગ્ય રીતે બેસવા અને ઊભા રહેવાની ટેવ રાખો; ભારે વજન ઊંચકવાનું ટાળો.
બાળકની હલનચલન ક્યારે અને કેવી અનુભવાય છે તે ધ્યાનમાં લેવાનું શરૂ કરો.
પ્રોટીન, આયર્ન અને કેલ્શિયમયુક્ત ખોરાક લો.
નિયમિત અનુભવાતી હલનચલનમાં સ્પષ્ટ ઘટાડો થાય, બ્લીડિંગ થાય અથવા પાણી જેવો સ્રાવ આવે તો ડૉક્ટરને જણાવો.
હવે નિયમિત ગર્ભસંવાદ શરૂ કરો. બાળકને પ્રેમથી બોલાવો, દિવસની સારી વાતો કહો અને શાંત સંગીત કે પ્રાર્થના સાંભળાવો.
ઇન્દ્રિયો અને મગજનો વધુ વિકાસ Month 6

ઇન્દ્રિયો અને મગજનો વધુ વિકાસ

અઠવાડિયું ૨૨થી ૨૬
Overview

બાળકની હલનચલન હવે વધુ મજબૂત અને સ્પષ્ટ બને છે. માતા અને પરિવારના પરિચિત અવાજો પર પણ તે પ્રતિક્રિયા આપી શકે છે.

Baby's Development
ઇન્દ્રિયો અને મગજનો વધુ વિકાસ

મગજ, ફેફસાં અને ઇન્દ્રિયોનો વિકાસ ઝડપથી આગળ વધે છે. બાળક અવાજ અને સ્પર્શ પર પ્રતિક્રિયા આપી શકે છે. આંખો ધીમે-ધીમે ખૂલવા લાગે છે. બાળકને હેડકી આવતી હોય તેવી લયબદ્ધ હલનચલન પણ અનુભવાઈ શકે છે.

લંબાઈ: આશરે ૩૫.૬ સેન્ટિમીટર | વજન: આશરે ૭૬૦ ગ્રામ
Changes in the Mother
ઇન્દ્રિયો અને મગજનો વધુ વિકાસ

પીઠનો દુખાવો, પગમાં ખેંચાણ, એસિડિટી, કબજિયાત, ઊંઘમાં મુશ્કેલી અને હાથ-પગમાં હળવો સોજો થઈ શકે છે. ક્યારેક પ્રસૂતિની તૈયારીરૂપ અનિયમિત ખેંચાણ—બ્રેક્સ્ટન હિક્સ સંકોચન—પણ અનુભવાઈ શકે છે.

What to Keep in Mind
ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ બ્લડ પ્રેશર, હિમોગ્લોબિન અને પ્રેગ્નેન્સી દરમિયાન થતી શુગરની તપાસ કરાવો.
આયર્ન, કેલ્શિયમ અને અન્ય પૂરક દવાઓ સૂચના પ્રમાણે લો.
પૂરતું પાણી પીવો અને ડૉક્ટરની સલાહથી બાજુ પર સૂવાની ટેવ પાડો.
બાળકની સામાન્ય હલનચલન ઓળખવાનું શરૂ કરો.
નિયમિત દુખાવાવાળું ખેંચાણ, બ્લીડિંગ, પાણીનો સ્રાવ, તીવ્ર માથાનો દુખાવો, ધૂંધળું દેખાવું અથવા હલનચલનમાં ઘટાડો થાય તો તાત્કાલિક ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો.
દરરોજ એક જ સમયે ગર્ભસંવાદ, શ્લોક, પ્રાર્થના અથવા શાંત સંગીત કરો. ઓળખીતો અવાજ અને લય બાળક સુધી પહોંચવા લાગે છે.
મગજ અને ફેફસાનો વધુ વિકાસ Month 7

મગજ અને ફેફસાનો વધુ વિકાસ

અઠવાડિયું ૨૭થી ૩૦
Overview

ગર્ભાવસ્થાના ત્રીજા તબક્કામાં બાળકનું મગજ અને શરીર ઝડપથી વિકસે છે. તેની હલનચલન હવે વધુ નિયમિત અને શક્તિશાળી અનુભવાઈ શકે છે.

Baby's Development
મગજ અને ફેફસાનો વધુ વિકાસ

મગજનો વિકાસ ઝડપથી આગળ વધે છે. ફેફસાં વિકસતાં રહે છે, પરંતુ હજી સંપૂર્ણ પરિપક્વ થયાં નથી. બાળક આંખો ખોલી-બંધ કરી શકે છે અને પ્રકાશ તથા અવાજ પ્રત્યે પ્રતિક્રિયા આપે છે.

લંબાઈ: આશરે ૩૯.૯ સેન્ટિમીટર | વજન: આશરે ૧.૩ કિલોગ્રામ
Changes in the Mother
મગજ અને ફેફસાનો વધુ વિકાસ

શ્વાસ ચઢવો, એસિડિટી, કબજિયાત, પીઠ અથવા પેલ્વિસમાં દુખાવો, ઊંઘમાં મુશ્કેલી અને પગમાં સોજો થઈ શકે છે. વારંવાર પેશાબ કરવાની જરૂર પણ વધી શકે છે.

What to Keep in Mind
નિયમિત તપાસમાં બ્લડ પ્રેશર, વજન, પેશાબ અને હિમોગ્લોબિનની ચકાસણી કરાવો.
ડૉક્ટરની સલાહ પ્રમાણે જરૂરી રસીકરણ કરાવો.
બાળકની હલનચલનના સામાન્ય પેટર્ન પર નિયમિત ધ્યાન રાખો.
પ્રસૂતિ વિશે જાણકારી મેળવવી અને હોસ્પિટલની પસંદગી વિશે વિચારવાનું શરૂ કરો.
હલનચલનમાં ઘટાડો, બ્લીડિંગ, પાણીનો સ્રાવ, ૩૭ અઠવાડિયાં પહેલાં નિયમિત ખેંચાણ અથવા અચાનક સોજા સાથે માથાનો દુખાવો થાય તો તાત્કાલિક તબીબી મદદ લો.
માતા અને પિતા બંને રોજ બાળક સાથે વાત કરે. બાળકનું સ્વાગત, પરિવારનો પ્રેમ અને જીવનના સારા મૂલ્યો વિશે સરળ ભાષામાં કહો.
બાળકના વજનમાં ઝડપી વધારો Month 8

બાળકના વજનમાં ઝડપી વધારો

અઠવાડિયું ૩૧થી ૩૫
Overview

બાળકનું વજન હવે ઝડપથી વધે છે. ગર્ભાશયમાં જગ્યા ઓછી થતી જાય છે, છતાં બાળકની હલનચલન નિયમિત અનુભવાતી રહેવી જોઈએ.

Baby's Development
બાળકના વજનમાં ઝડપી વધારો

બાળકના શરીર પર ચરબી વધે છે, જે જન્મ પછી શરીરનું તાપમાન જાળવવામાં મદદ કરશે. મગજ અને ફેફસાં વધુ પરિપક્વ બને છે. ઘણા બાળકો આ દરમિયાન માથું નીચે તરફ કરવાની શરૂઆત કરે છે, પરંતુ સ્થિતિ હજી બદલાઈ શકે છે.

લંબાઈ: આશરે ૪૬.૨ સેન્ટિમીટર | વજન: આશરે ૨.૪ કિલોગ્રામ
Changes in the Mother
બાળકના વજનમાં ઝડપી વધારો

પ્રસૂતિની તૈયારીરૂપ અનિયમિત ખેંચાણ વધુ વાર અનુભવાઈ શકે છે. પેલ્વિસમાં દબાણ, પીઠનો દુખાવો, વારંવાર પેશાબ, ઊંઘમાં મુશ્કેલી અને હાથ-પગમાં સોજો થઈ શકે છે.

What to Keep in Mind
પ્રસૂતિની પસંદગીઓ, હોસ્પિટલનો માર્ગ અને જરૂરી દસ્તાવેજો અંગે તૈયારી કરો.
હોસ્પિટલ બેગ તૈયાર કરવાનું શરૂ કરો.
પૂરતો આરામ લો, પાણી પીવો અને ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ સક્રિય રહો.
જગ્યા ઓછી હોવાથી બાળક ઓછું હલશે એવું માની ન લો; તેની સામાન્ય હલનચલન ચાલુ રહેવી જોઈએ.
હલનચલનમાં ઘટાડો, બ્લીડિંગ, પાણીનો સ્રાવ, નિયમિત દુખાવાવાળું ખેંચાણ અથવા તીવ્ર માથાનો દુખાવો થાય તો તરત ડૉક્ટરને જણાવો.
રોજ ઊંડા શ્વાસ, સરળ ધ્યાન, યોગનિદ્રા અથવા પ્રસૂતિ માટેની સકારાત્મક કલ્પનાનો અભ્યાસ કરો. મનને ભયથી નહીં, સમજ અને વિશ્વાસથી તૈયાર કરો.
જન્મ માટેની અંતિમ તૈયારી Month 9

જન્મ માટેની અંતિમ તૈયારી

અઠવાડિયું ૩૬થી ૪૦
Overview

બાળક હવે જન્મ માટે લગભગ તૈયાર છે. પ્રસૂતિની તારીખ માત્ર અંદાજ હોય છે; બાળકનો જન્મ તેના પહેલાં કે પછી પણ થઈ શકે છે.

Baby's Development
જન્મ માટેની અંતિમ તૈયારી

બાળકનાં મુખ્ય અંગો લગભગ પરિપક્વ થઈ ગયાં હોય છે. શરીરમાં ચરબી અને વજન વધતાં રહે છે. મોટાભાગનાં બાળકો જન્મ માટે માથું નીચેની સ્થિતિમાં આવે છે.

લંબાઈ: સરેરાશ ૫૧ સેન્ટિમીટર | વજન: સરેરાશ ૩.૫ કિલોગ્રામ
Changes in the Mother
જન્મ માટેની અંતિમ તૈયારી

પેલ્વિસમાં દબાણ, વારંવાર પેશાબ, પીઠનો દુખાવો, ઊંઘમાં મુશ્કેલી અને અનિયમિત ખેંચાણ વધી શકે છે. બાળક નીચે આવતાં શ્વાસમાં થોડી રાહત મળી શકે છે. ગર્ભાશયના મુખ પરનું રક્ષણાત્મક આવરણ—મ્યુકસ પ્લગ—નીકળવું, પાણીની કોથળી ફાટવી અથવા નિયમિત સંકોચન પ્રસૂતિની શરૂઆતના સંકેતો હોઈ શકે છે.

What to Keep in Mind
ડૉક્ટરની મુલાકાત અને સૂચવેલી તપાસ નિયમિત રાખો.
હોસ્પિટલ બેગ, જરૂરી દસ્તાવેજો અને સંપર્ક નંબર તૈયાર રાખો.
પૂરતો આરામ કરો, હળવો પૌષ્ટિક આહાર લો અને પાણી પીતા રહો.
બાળકની હલનચલન પ્રસૂતિ સુધી ચાલુ રહેવી જોઈએ; અંતિમ દિવસોમાં તે ઓછી થવી સામાન્ય નથી.
પાણીની કોથળી ફાટે, બ્લીડિંગ થાય, હલનચલનમાં ઘટાડો થાય, નિયમિત અને વધતા દુખાવાવાળા સંકોચન શરૂ થાય અથવા તીવ્ર માથાનો દુખાવો અને ધૂંધળું દેખાય તો તરત ડૉક્ટર કે હોસ્પિટલનો સંપર્ક કરો.
શ્વાસની પ્રેક્ટિસ, પ્રાર્થના અને સકારાત્મક પ્રસૂતિ સંકલ્પ પર ધ્યાન આપો. બાળકને કહો—"અમે પ્રેમ અને શાંતિ સાથે તમારું સ્વાગત કરવા તૈયાર છીએ."