ગર્ભયાત્રા — ૯ મહિનાનો વિકાસ
દર મહિને બાળકમાં શું બદલાય છે અને માતાએ શું ધ્યાન રાખવું?
ગર્ભાવસ્થાના દરેક મહિને બાળકનો વિકાસ, માતાના શરીરમાં થતા ફેરફારો અને જરૂરી કાળજી અલગ હોય છે. અહીં પ્રથમ મહિનાથી જન્મ સુધીની સંપૂર્ણ ગર્ભયાત્રા સરળ ભાષામાં મહિના પ્રમાણે સમજો.
માસિક ન આવવાથી ઘણી મહિલાઓને પ્રેગ્નેન્સીની જાણ થાય છે. જોકે, તબીબી ગણતરી છેલ્લા માસિકના પ્રથમ દિવસથી થાય છે. એટલે ટેસ્ટ પોઝિટિવ આવે ત્યાં સુધીમાં પ્રેગ્નેન્સીનાં લગભગ ચાર અઠવાડિયાં પૂરા થઈ ગયાં હોય છે.

શરૂઆતના બે અઠવાડિયામાં શરીર ગર્ભધારણ માટે તૈયાર થાય છે; હજુ ભ્રૂણ બન્યું હોતું નથી. ત્રીજા અઠવાડિયે ફલિત કોષ ગર્ભાશય તરફ આગળ વધે છે અને ચોથા અઠવાડિયે તેની દીવાલ સાથે જોડાય છે. આ સમયે ગર્ભજળની કોથળી, યોક સેક અને પ્લેસેન્ટાની રચના શરૂ થાય છે.

થાક, વધુ ઊંઘ, સ્તનમાં ભારેપણું, પેટમાં હળવું ખેંચાણ અથવા થોડું સ્પોટિંગ (Spotting) થઈ શકે છે. શરૂઆતમાં કોઈ લક્ષણ ન દેખાય તો પણ તે સામાન્ય હોઈ શકે છે.
આ મહિનો બાળકના પ્રારંભિક વિકાસ માટે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. નાનકડું ભ્રૂણ હવે ઝડપથી આકાર લેવા લાગે છે.

મગજ, કરોડરજ્જુ, હૃદય અને અન્ય મુખ્ય અંગોની પ્રારંભિક રચના થાય છે. હાથ-પગની નાની કળીઓ તથા આંખ, કાન અને ચહેરાના ભાગો બનવા લાગે છે. હૃદયના ધબકારાની શરૂઆત થાય છે, પરંતુ તે અલ્ટ્રાસાઉન્ડમાં ક્યારે દેખાશે તે પ્રેગ્નેન્સીની ચોક્કસ તારીખ પર આધારિત હોય છે.
ઉબકા કે ઊલટી, થાક, વધુ ઊંઘ, વારંવાર પેશાબ, ગંધ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા અને મૂડમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. ઉબકા માત્ર સવારે જ થાય એવું જરૂરી નથી.
પ્રથમ તબક્કાના અંત સુધીમાં બાળકના શરીરનો મૂળ આકાર વધુ સ્પષ્ટ બનવા લાગે છે.

ચહેરો, હાથ-પગ, આંગળીઓ અને નખની રચના આગળ વધે છે. મુખ્ય આંતરિક અંગો બની ગયાં હોય છે અને હવે તેમનો વિકાસ ચાલુ રહે છે. બાળક નાની હલનચલન કરી શકે છે, પરંતુ માતાને સામાન્ય રીતે હજી તેનો અનુભવ થતો નથી. ગળવાની અને ચૂસવાની પ્રારંભિક ક્રિયાઓ પણ વિકસે છે.

ઉબકા અને થાક ધીમે-ધીમે ઓછાં થઈ શકે છે. કબજિયાત, એસિડિટી, માથાનો દુખાવો, મૂડમાં ફેરફાર અથવા પેટનો હળવો ઊભાર અનુભવાઈ શકે છે.
ગર્ભાવસ્થાના બીજા તબક્કાની શરૂઆત સાથે બાળકનું શરીર ઝડપથી વધે છે અને ઘણી માતાઓને શરૂઆતની તકલીફોમાં રાહત મળે છે.

હાડકાં અને સ્નાયુઓ વધુ મજબૂત બને છે. ચહેરાના હાવભાવ, હાથ-પગની હલનચલન અને ચૂસવાની ક્રિયા વિકસે છે. બાળક કેટલાક ઊંચા અવાજો પર પ્રતિક્રિયા આપવાનું શરૂ કરી શકે છે.

ઉબકા અને થાક ઓછાં થઈ શકે છે તથા ભૂખ અને ઊર્જામાં વધારો થઈ શકે છે. પેટ દેખાવા લાગે છે. પેટની બાજુમાં ખેંચાણ, સ્તનમાં ફેરફાર તથા નાક કે પેઢામાંથી હળવું લોહી આવી શકે છે.
આ મહિને ઘણી માતાઓ પહેલી વાર બાળકની હલનચલન અનુભવે છે. શરૂઆતમાં તે પેટમાં પતંગિયું ફરતું હોય અથવા નાનો પરપોટો ફૂટતો હોય તેવી લાગી શકે છે.

બાળકના સાંભળવા સંબંધિત અંગો વિકસે છે અને તે બહારના અવાજો સાંભળવા લાગે છે. ઊંઘવા અને જાગવાની નાની લય બને છે. શરીર પર બારીક વાળ તથા માથાના વાળ અને ભ્રનૂો વિકાસ થાય છે.

પીઠનો દુખાવો, એસિડિટી, પગમાં ખેંચાણ, ત્વચા પર સ્ટ્રેચ માર્ક્સ અને પગમાં હળવો સોજો થઈ શકે છે. શરીરનું સંતુલન પણ બદલાઈ શકે છે.
બાળકની હલનચલન હવે વધુ મજબૂત અને સ્પષ્ટ બને છે. માતા અને પરિવારના પરિચિત અવાજો પર પણ તે પ્રતિક્રિયા આપી શકે છે.

મગજ, ફેફસાં અને ઇન્દ્રિયોનો વિકાસ ઝડપથી આગળ વધે છે. બાળક અવાજ અને સ્પર્શ પર પ્રતિક્રિયા આપી શકે છે. આંખો ધીમે-ધીમે ખૂલવા લાગે છે. બાળકને હેડકી આવતી હોય તેવી લયબદ્ધ હલનચલન પણ અનુભવાઈ શકે છે.

પીઠનો દુખાવો, પગમાં ખેંચાણ, એસિડિટી, કબજિયાત, ઊંઘમાં મુશ્કેલી અને હાથ-પગમાં હળવો સોજો થઈ શકે છે. ક્યારેક પ્રસૂતિની તૈયારીરૂપ અનિયમિત ખેંચાણ—બ્રેક્સ્ટન હિક્સ સંકોચન—પણ અનુભવાઈ શકે છે.
ગર્ભાવસ્થાના ત્રીજા તબક્કામાં બાળકનું મગજ અને શરીર ઝડપથી વિકસે છે. તેની હલનચલન હવે વધુ નિયમિત અને શક્તિશાળી અનુભવાઈ શકે છે.

મગજનો વિકાસ ઝડપથી આગળ વધે છે. ફેફસાં વિકસતાં રહે છે, પરંતુ હજી સંપૂર્ણ પરિપક્વ થયાં નથી. બાળક આંખો ખોલી-બંધ કરી શકે છે અને પ્રકાશ તથા અવાજ પ્રત્યે પ્રતિક્રિયા આપે છે.

શ્વાસ ચઢવો, એસિડિટી, કબજિયાત, પીઠ અથવા પેલ્વિસમાં દુખાવો, ઊંઘમાં મુશ્કેલી અને પગમાં સોજો થઈ શકે છે. વારંવાર પેશાબ કરવાની જરૂર પણ વધી શકે છે.
બાળકનું વજન હવે ઝડપથી વધે છે. ગર્ભાશયમાં જગ્યા ઓછી થતી જાય છે, છતાં બાળકની હલનચલન નિયમિત અનુભવાતી રહેવી જોઈએ.

બાળકના શરીર પર ચરબી વધે છે, જે જન્મ પછી શરીરનું તાપમાન જાળવવામાં મદદ કરશે. મગજ અને ફેફસાં વધુ પરિપક્વ બને છે. ઘણા બાળકો આ દરમિયાન માથું નીચે તરફ કરવાની શરૂઆત કરે છે, પરંતુ સ્થિતિ હજી બદલાઈ શકે છે.

પ્રસૂતિની તૈયારીરૂપ અનિયમિત ખેંચાણ વધુ વાર અનુભવાઈ શકે છે. પેલ્વિસમાં દબાણ, પીઠનો દુખાવો, વારંવાર પેશાબ, ઊંઘમાં મુશ્કેલી અને હાથ-પગમાં સોજો થઈ શકે છે.
બાળક હવે જન્મ માટે લગભગ તૈયાર છે. પ્રસૂતિની તારીખ માત્ર અંદાજ હોય છે; બાળકનો જન્મ તેના પહેલાં કે પછી પણ થઈ શકે છે.

બાળકનાં મુખ્ય અંગો લગભગ પરિપક્વ થઈ ગયાં હોય છે. શરીરમાં ચરબી અને વજન વધતાં રહે છે. મોટાભાગનાં બાળકો જન્મ માટે માથું નીચેની સ્થિતિમાં આવે છે.

પેલ્વિસમાં દબાણ, વારંવાર પેશાબ, પીઠનો દુખાવો, ઊંઘમાં મુશ્કેલી અને અનિયમિત ખેંચાણ વધી શકે છે. બાળક નીચે આવતાં શ્વાસમાં થોડી રાહત મળી શકે છે. ગર્ભાશયના મુખ પરનું રક્ષણાત્મક આવરણ—મ્યુકસ પ્લગ—નીકળવું, પાણીની કોથળી ફાટવી અથવા નિયમિત સંકોચન પ્રસૂતિની શરૂઆતના સંકેતો હોઈ શકે છે.
Expert-picked from 5,000+, personalised to your exact pregnancy day:
Personalised daily pre-conception routine to prepare your body, mind and relationship:
Live pregnancy yoga with India's best gurus, every day till delivery.
Live pre-pregnancy yoga with India's best gurus, throughout your planning journey.
Live weekly sessions by leading specialists. Content prepared by 70+ subject experts, covering topics like:
In this Garbh Sanskar journey, your life partner will also get access to the app — experiencing the pregnancy journey together.
The journaling activities you complete during your course will be gifted to you as a beautiful e-diary after your baby's birth.
Dedicated WhatsApp support from our expert team to resolve your queries and provide proper guidance at any time during your pregnancy journey.
Use the app and guidance in the language your family is most comfortable with.